Cuối tháng 3/2026, một phiên đấu giá của Sotheby's tại Hồng Kông khép lại với toàn bộ các lô được bán hết, thu về khoảng 160 triệu USD. Trong đó, ba tác phẩm sơn dầu của hai danh họa Việt Nam là Mai Trung Thứ và Lê Phổ đồng loạt vượt xa mức giá ước tính. Đáng chú ý, bức Thiếu nữ Huế được gõ búa ở mức gần gấp đôi định giá ban đầu.
Đây là minh chứng tiếp theo trong chuỗi kỷ lục mà tranh sơn dầu Việt Nam liên tục thiết lập trên các sàn đấu giá quốc tế suốt 5 năm qua. Phía sau những con số triệu USD, giá trị thật sự của dòng tranh này nằm ở lịch sử gần 100 năm hình thành một ngôn ngữ hội họa riêng: sự kết hợp giữa kỹ thuật phương Tây và tâm hồn, văn hóa Việt Nam.
Sơn dầu du nhập vào Việt Nam từ Trường Mỹ thuật Đông Dương
Sơn dầu là chất liệu hội họa có nguồn gốc châu Âu, chính thức xuất hiện và được giảng dạy có hệ thống tại Việt Nam từ năm 1925, khi Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (École des Beaux-Arts de l'Indochine) được thành lập tại Hà Nội.
Người sáng lập kiêm
hiệu trưởng đầu tiên là họa sĩ Pháp Victor Tardieu, cộng tác cùng họa sĩ Việt Nam Nguyễn Nam Sơn. Ông Tardieu cùng giáo sư Joseph Inguimberty đã trực tiếp hướng dẫn kỹ thuật pha màu, dựng khối và xử lý ánh sáng bằng sơn dầu cho những thế hệ sinh viên đầu tiên. Điểm đặc biệt của ngôi trường này là các
giảng viên người Pháp không yêu cầu sinh viên sao chép lối vẽ hàn lâm phương Tây, mà khuyến khích họ dùng chất liệu mới để ghi lại phong cảnh nhiệt đới, ánh sáng và đời sống của người bản địa.
Từ cái nôi này, một thế hệ họa sĩ tài năng đã đưa sơn dầu trở thành chất liệu ghi dấu ấn sâu đậm trong mỹ thuật hiện đại. Giai đoạn 1925 - 1945, thường được giới nghiên cứu gọi là thời kỳ Đông Dương, đã định hình một phong cách sơn dầu mang đậm tính dân tộc, khác biệt hoàn toàn với hội họa Pháp lẫn hội họa của các nước láng giềng.
Những bức tranh sơn dầu nổi tiếng Việt Nam được công nhận bảo vật quốc gia
Trong hệ thống bảo vật quốc gia thuộc lĩnh vực hội họa, phần lớn tác phẩm được vinh danh là tranh sơn mài (như Vườn xuân Trung Nam Bắc của Nguyễn Gia Trí hay Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ của Nguyễn Sáng). Tranh sơn dầu hiện chỉ có hai đại diện được công nhận, cả hai đều đang được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.
Em Thúy (Trần Văn Cẩn)
Tác phẩm được công nhận bảo vật quốc gia năm 2013, đại diện cho đỉnh cao của nghệ thuật vẽ chân dung hiện thực giai đoạn nửa đầu thế kỷ 20.
Hai thiếu nữ và em bé (Tô Ngọc Vân)
Một chi tiết đáng chú ý là tác phẩm nổi tiếng nhất của Tô Ngọc Vân đối với công chúng "Thiếu nữ bên hoa huệ (1943)" lại không có tên trong danh sách bảo vật quốc gia. Sau nhiều biến cố lịch sử và nhiều lần đổi chủ, tác phẩm này được cho là đã rời khỏi Việt Nam từ trước năm 1990 và đến nay giới chuyên môn vẫn chưa xác định được nơi lưu giữ bản gốc.
Những kiệt tác sơn dầu kinh điển đi cùng năm tháng
Bên cạnh các bảo vật quốc gia, nền mỹ thuật Việt Nam còn sở hữu nhiều bức tranh sơn dầu mang giá trị lịch sử và nghệ thuật to lớn, trở thành biểu tượng sống mãi trong lòng công chúng yêu nghệ thuật.
Bình văn (Lê Văn Miến - 1898)
Bình văn được nhiều nhà nghiên cứu xem là một trong những tác phẩm sơn dầu sớm nhất của hội họa Việt Nam. Bức tranh mô tả cảnh các nho sĩ cùng nhau bình thơ, luận văn sau kỳ thi Hương, phản ánh đời sống trí thức cuối thế kỷ XIX. Tác phẩm đánh dấu bước đầu người Việt tiếp cận kỹ thuật sơn dầu phương Tây từ rất lâu trước khi Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương được thành lập.
Thiếu nữ bên hoa huệ (Tô Ngọc Vân - 1943)
Được xem là biểu tượng của hội họa Việt Nam thế kỷ XX, Thiếu nữ bên hoa huệ khắc họa hình ảnh người thiếu nữ mặc áo dài trắng đứng bên bình hoa huệ. Với gam màu sáng, ánh sáng dịu nhẹ và bố cục thanh thoát, tác phẩm tôn vinh vẻ đẹp tinh khôi, thanh lịch của phụ nữ Hà Nội trước Cách mạng. Dù không nằm trong danh sách Bảo vật quốc gia, đây vẫn là bức tranh nổi tiếng và có sức ảnh hưởng lớn nhất trong sự nghiệp của Tô Ngọc Vân.
Giặc đốt làng tôi (Nguyễn Sáng - 1954)
Lấy cảm hứng từ hiện thực khốc liệt của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Giặc đốt làng tôi tái hiện nỗi đau mất mát của người dân nhưng đồng thời thể hiện tinh thần bất khuất trước chiến tranh. Những hình khối khỏe khoắn, đường nét mạnh mẽ cùng gam màu giàu tính biểu cảm đã trở thành dấu ấn đặc trưng trong phong cách sáng tác của Nguyễn Sáng.
Nữ dân quân miền biển (Trần Văn Cẩn - 1960)
Tác phẩm khắc họa hình ảnh nữ dân quân đứng gác nơi vùng biển quê hương với dáng vẻ hiên ngang, vững chãi. Không chỉ phản ánh tinh thần chiến đấu của người phụ nữ Việt Nam trong thời kỳ kháng chiến, bức tranh còn thể hiện vẻ đẹp khỏe khoắn, bình dị cùng tình yêu quê hương đất nước.
Phố cổ Hà Nội - Phố Phái (Bùi Xuân Phái)
Đây không phải một tác phẩm đơn lẻ mà là cả một loạt tranh sơn dầu nổi tiếng gắn liền với tên tuổi họa sĩ Bùi Xuân Phái. Những mái ngói cũ, con phố nhỏ, bức tường rêu phong và không gian Hà Nội trầm mặc được thể hiện bằng những nét cọ dày, đường viền mạnh cùng bảng màu đặc trưng. Loạt tranh này đã tạo nên phong cách "Phố Phái" nổi tiếng, trở thành một biểu tượng của mỹ thuật Việt Nam hiện đại.
Sức hút của tranh sơn dầu Việt Nam trên sàn đấu giá quốc tế
Nếu danh hiệu bảo vật quốc gia ghi nhận giá trị lịch sử, thì các phiên đấu giá tại Hồng Kông và Paris trong 5 năm qua cho thấy sức hút thực tế của tranh sơn dầu Việt Nam đối với giới sưu tập quốc tế.
Chân dung cô Phương (Mai Trung Thứ)
Tháng 4/2021, bức Portrait of Mademoiselle Phuong được Sotheby's Hồng Kông gõ búa ở mức 3,1 triệu USD, thiết lập kỷ lục giá cao nhất cho một tác phẩm mỹ thuật Việt Nam. Vẽ năm 1930 khi họa sĩ Mai Trung Thứ còn là sinh viên Trường Mỹ thuật Đông Dương, tác phẩm mang giá trị cực kỳ cao vì đây là thời kỳ hiếm hoi ông vẽ sơn dầu, trước khi chuyển hẳn sang tranh lụa. Bức tranh từng xuất hiện trong bộ phim Mùi đu đủ xanh (1993) và mang đậm âm hưởng lãng mạn.
Le Trois Femmes (Nguyễn Gia Trí)
Dáng hình trong vườn (Lê Phổ)
Gia đình trong vườn (Lê Phổ)
Tháng 4/2023, bức La famille dans le jardin (Gia đình trong vườn) tiếp tục phá kỷ lục của chính Lê Phổ khi đạt 2,37 triệu USD. Ở giai đoạn này, ông bỏ lại gam màu trầm buồn của quá khứ để sử dụng ánh sáng sống động, nét cọ mạnh mẽ, thể hiện cuộc sống viên mãn, tươi vui.
Thiếu nữ Huế (Mai Trung Thứ)
Vào cuối tháng 3/2026, bức Thiếu nữ Huế (1937) được gõ búa ở mức hơn 7 triệu HKD (khoảng 900.000 USD) tại Sotheby's Hồng Kông. Tác phẩm ra đời khi Mai Trung Thứ đang giảng dạy tại Trường Quốc học Huế, khắc họa vẻ đẹp trầm mặc của thiếu nữ bên sông Hương. Mức giá này tiếp tục khẳng định sự săn đón gắt gao của thị trường dành cho những bức sơn dầu hiếm hoi của ông.
Chân dung các danh họa định hình diện mạo mỹ thuật Việt Nam
Phía sau các kỷ lục đấu giá là một thế hệ họa sĩ đã dành cả cuộc đời để đưa nghệ thuật Việt Nam hội nhập với thế giới.
Tô Ngọc Vân (1906 - 1954)
Ông là người có công lớn trong việc tiếp thu và lan tỏa kỹ thuật sơn dầu tại Việt Nam. Từng giảng dạy tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, Tô Ngọc Vân am hiểu sâu sắc về cách sử dụng ánh sáng và màu sắc phương Tây để diễn tả vẻ đẹp thanh tân của thiếu nữ Hà Nội. Ông hy sinh năm 1954 trên đường đi công tác gần chiến dịch Điện Biên Phủ, để lại một di sản hội họa vô giá.
Trần Văn Cẩn (1910 - 1994)
Tác giả của bức Em Thúy. Khác với vẻ đài các trong tranh Tô Ngọc Vân, sơn dầu của Trần Văn Cẩn mang hơi thở đời sống, bình dị và êm đềm. Ngoài sơn dầu, ông còn là một nhà điêu khắc và họa sĩ sơn mài xuất sắc, đóng góp lớn vào việc đào tạo mỹ thuật trong nước sau năm 1945.
Nguyễn Gia Trí (1908 - 1993)
Dù danh tiếng gắn liền với việc đưa sơn mài từ nghệ thuật trang trí lên tầm hội họa, Nguyễn Gia Trí đã khởi đầu với sơn dầu. Những tác phẩm sơn dầu thời kỳ đầu của ông cho thấy nền tảng hình họa và tư duy màu sắc cực kỳ chặt chẽ, tạo tiền đề để ông xử lý thành công chất liệu sơn ta khó tính sau này.
Mai Trung Thứ (1906 - 1980)
Thuộc khóa sinh viên đầu tiên (1925), Mai Trung Thứ có kỹ thuật sơn dầu được đánh giá rất cao. Tuy nhiên, ông chọn gắn bó cả đời với tranh lụa, dùng những mảng màu phẳng và nét viền để tạo ra một thế giới Việt Nam hoài niệm. Chính sự rẽ hướng này khiến những bức tranh sơn dầu sáng tác vào thập niên 1930 của ông trở thành "hàng hiếm" được thị trường quốc tế khao khát.
Lê Phổ (1907 - 2001)
Sinh sống và sáng tác tại Pháp phần lớn cuộc đời, Lê Phổ là họa sĩ Việt Nam thành công nhất về mặt thương mại trên thị trường quốc tế. Ông kết hợp tinh tế giữa đường nét mềm mại của nghệ thuật Á Đông và cách dùng màu rực rỡ, nét cọ phóng khoáng của trường phái Ấn tượng Pháp, đặc biệt thể hiện rõ trong các bức sơn dầu khổ lớn.
Bùi Xuân Phái (1920 - 1988)
Tốt nghiệp năm 1941, Bùi Xuân Phái là một trong số ít họa sĩ Đông Dương ở lại trong nước và miệt mài sáng tác bằng sơn dầu trong hoàn cảnh khó khăn. Lối vẽ dùng bay đắp sơn dày (impasto) kết hợp những đường viền đen đậm sắc của ông đã bắt trọn cái hồn trầm mặc của Hà Nội, tạo nên dòng tranh "Phố Phái" kinh điển.
Nguyễn Sáng (1923 - 1988)
Thuộc thế hệ họa sĩ trưởng thành trong kháng chiến (nhóm Nghiêm, Liên, Sáng, Phái), Nguyễn Sáng mang đến một diện mạo mới cho sơn dầu Việt Nam. Tranh của ông không có sự bay bổng, lãng mạn của thế hệ trước mà mang nét kỷ hà cứng cáp, góc cạnh, mạnh mẽ và bám sát hiện thực khốc liệt của thời cuộc.
Vì sao tranh sơn dầu Việt Nam ngày càng đắt giá?
Sức hút của hội họa thời kỳ Đông Dương không chỉ đến từ yếu tố thẩm mỹ, mà được giới chuyên môn lý giải qua ba nguyên nhân chính:
- Sự khan hiếm lịch sử: Chiến tranh kéo dài, điều kiện bảo quản kém ở vùng nhiệt đới và sự di cư của nhiều họa sĩ khiến số lượng tranh sơn dầu giai đoạn 1925 - 1945 còn tồn tại đến nay rất ít. Hầu hết đều nằm trong các bộ sưu tập tư nhân lâu năm.
- Giá trị tư liệu văn hóa: Những bức tranh này lưu giữ hình ảnh trang phục, kiến trúc, nếp sống của người Việt Nam đầu thế kỷ 20. Sự giao thoa giữa kỹ thuật hội họa hàn lâm phương Tây và đề tài phương Đông tạo ra một giá trị thẩm mỹ mà giới nghiên cứu nghệ thuật quốc tế đánh giá rất cao.
- Làn sóng hồi hương di sản: Giai đoạn bùng nổ (2020 - 2021) và sự phục hồi mạnh mẽ từ cuối 2025 đến 2026 có sự đóng góp lớn từ các nhà sưu tập người Việt. Nhu cầu mua lại các kiệt tác nghệ thuật để mang về quê hương đã tạo ra lực cầu lớn, trực tiếp đẩy giá tranh trên các sàn đấu giá Hồng Kông hay Paris lên mức kỷ lục.
Những câu hỏi thường gặp về tranh sơn dầu Việt Nam
Bức tranh sơn dầu nào của Việt Nam được công nhận bảo vật quốc gia?
Đến nay có hai tác phẩm tiêu biểu được nhà nước công nhận là Em Thúy của Trần Văn Cẩn và Hai thiếu nữ và em bé của Tô Ngọc Vân. Cả hai tác phẩm đều được công nhận vào năm 2013 và hiện đang được trưng bày trang trọng tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.
Tác phẩm sơn dầu Việt Nam nào đang giữ kỷ lục giá bán cao nhất?
Bức Chân dung cô Phương của danh họa Mai Trung Thứ hiện vẫn giữ vững kỷ lục này. Tác phẩm được gõ búa ở mức 3,1 triệu USD tại nhà đấu giá Sotheby's Hồng Kông vào tháng 4/2021.
Ai là người có công đưa kỹ thuật sơn dầu vào Việt Nam?
Họa sĩ người Pháp Victor Tardieu là người chính thức đưa kỹ thuật sơn dầu vào chương trình giảng dạy của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương từ năm 1925. Trong số các họa sĩ Việt Nam, Tô Ngọc Vân là người có đóng góp lớn nhất trong việc phổ biến và phát triển chất liệu này.
Tại sao tranh sơn dầu thời kỳ Đông Dương lại có giá trị đắt đỏ trên thị trường quốc tế?
Sự đắt đỏ đến từ ba yếu tố cốt lõi: số lượng tác phẩm còn sót lại cực kỳ ít ỏi do chiến tranh và thời gian; giá trị lưu trữ văn hóa - lịch sử vô giá của giai đoạn đầu thế kỷ 20; và sự săn lùng mạnh mẽ từ các nhà sưu tập quốc tế cũng như làn sóng đưa di sản "hồi hương" của giới sưu tập trong nước.
Người mới bắt đầu có thể học vẽ sơn dầu được không?
Hoàn toàn được. Bất kỳ ai yêu thích hội họa cũng có thể tiếp cận sơn dầu nếu nắm vững lộ trình từ hình họa cơ bản, cách sử dụng cọ, bay cho đến nguyên lý phối màu. Các kỹ thuật nền tảng này hiện được giảng dạy bài bản tại nhiều đơn vị đào tạo uy tín như Mỹ Thuật Bụi để người học từng bước làm chủ chất liệu.
Khóa học vẽ sơn dầu tại Mỹ Thuật Bụi
Từ Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn đến Lê Phổ, mỗi họa sĩ đều phải trải qua quá trình rèn luyện khắt khe về kỹ thuật pha màu, phân tích ánh sáng và dựng hình trước khi tìm ra phong cách cá nhân. Những quy tắc xử lý sơn dầu mà họ sử dụng vẫn là kiến thức nền tảng trong bất kỳ chương trình đào tạo mỹ thuật chuyên nghiệp nào.
Tags:
Không một rào cản nào có thể ngăn chúng ta chinh phục ước mơ của chính mình. Hãy để Bụi giúp bạn rút ngắn con đường chạm đến đam mê hội họa nhé!
Đăng ký khóa học để nhận ngay ưu đãi hấp dẫn trong hôm nay nha bạn ơi!
