Nghiên Cứu Thị Trường Tôm Đạt Chứng Nhận và Xây Dựng Các Khuyến Nghị Chính Sách Dự Án 'Quản Trị Bền Vững Ngành Tôm'

Thiết lập khung giám sát cộng đồng, kết hợp với kiểm tra định II. Phân tích vấn đề
Ngành nuôi trồng và chế biến tôm tại Việt Nam, đặc biệt là khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, giữ vị trí then chốt trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp và xuất khẩu thủy sản của cả nước. Năm 2024, kim ngạch xuất khẩu tôm Việt Nam đạt khoảng 4 tỷ USD, chiếm khoảng 40% tổng giá trị xuất khẩu thủy sản (Nguồn số liệu: VASEP). Tôm là một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực, mang lại nguồn ngoại tệ lớn, đóng góp tích cực vào tăng trưởng GDP và ngân sách địa phương. Hoạt động nuôi tôm tạo sinh kế trực tiếp cho gần 400.000 hộ gia đình (Nguồn số liệu: [protected info]) và gián tiếp cho hơn hàng trăm nghìn lao động thông qua các hoạt động chế biến, thương mại, hậu cần và dịch vụ liên quan (Nguồn số liệu: VASEP). Đặc biệt, trong nhiều cộng đồng ven biển, nghề nuôi và chế biến tôm đóng vai trò là nguồn thu nhập chính, góp phần giảm nghèo và cải thiện đời sống nhân dân.
Ngành tôm đang chịu ảnh hưởng nghiêm trọng từ biến đổi khí hậu và suy thoái môi trường. Tại Đbằng sông Cửu Long, trong các đợt hạn mặn nghiêm trọng, xâm nhập mặn đã tiến sâu vào đất liền từ 40 đến 70 km, tùy theo từng cửa sông và mức độ mặn. (Nguồn số liệu: Báo người lao động). Tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu (mưa bão, lũ lụt, hạn hán, xâm nhập mặn...) và ô nhiễm môi trường đã làm cho hơn 17.000 ha diện tích tôm nuôi thiệt hại, chỉ trong năm 2024. (Nguồn số liệu: Bộ Nông nghiệp và Môi trường). Bên cạnh đó, ô nhiễm nguồn nước do nước thải chưa qua xử lý từ các mô hình nuôi thâm canh, cùng việc sử dụng hóa chất và kháng sinh không kiểm soát, đã làm gia tăng dịch bệnh thủy sản. Trong năm 2024, diện tích tôm bị thiệt hại do dịch bệnh là 21.726 ha, tương đương 2.9% tổng diện tích nuôi. (Nguồn số liệu: Cục Thú y). Suy giảm chất lượng môi trường nước không chỉ ảnh hưởng đến sản lượng và chất lượng tôm mà còn tác động tiêu cực tới sức khỏe cộng đồng và hệ sinh thái ven biển.
Ngành tôm cũng đang chịu áp lực lớn từ các thị trường xuất khẩu chủ lực như Liên minh châu Âu, Hoa Kỳ và Nhật Bản về tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường, xã hội và quản trị (ESG), cũng như các chứng nhận quốc tế như ASC. Các yêu cầu này bao gồm kiểm soát tác động môi trường, bảo đảm điều kiện lao động an toàn và công bằng, bảo vệ quyền lợi người lao động và truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Hiện nay, chỉ khoảng 300 trang trại nuôi tôm với 73.000 tấn tôm, tương đương với khoảng 4,7% tổng lượng tôm của Việt Nam (Nguồn số liệu: VASEP) và 421 cơ sở chế biến đạt chứng nhận quốc tế (Nguồn số liệu: [protected info]). Phần lớn các hộ nuôi và cơ sở chế biến quy mô nhỏ gặp khó khăn về vốn, kỹ thuật và thông tin, dẫn đến nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu.
Từ ngày 1/7/2025, theo Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính, tỉnh Bạc Liêu được sáp nhập vào tỉnh Cà Mau, hình thành tỉnh Cà Mau mới với trung tâm hành chính đặt tại thành phố Cà Mau. Sau sáp nhập, Cà Mau trở thành địa phương có quy mô lớn nhất cả nước về diện tích và sản lượng nuôi tôm, đóng vai trò chiến lược trong ngành thủy sản quốc gia. Tổng diện tích nuôi tôm toàn tỉnh đạt khoảng 411.278 ha, chiếm khoảng 54,9% tổng diện tích nuôi tôm cả nước, với sản lượng 547.300 tấn/năm, đóng góp ước tính trên 2,25 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu (Nguồn số liệu: Sở NN&MT tỉnh Cà Mau). Các mô hình nuôi tôm-rừng, tôm-lúa, tôm công nghệ cao và nuôi tôm sinh thái được phát triển mạnh mẽ, đặc biệt tại các xã ven biển như Long Điền, Gành Hào, Đông Hải, Định Thành, An Trạch. Tuy nhiên, địa phương vẫn đối mặt với những thách thức lớn như xâm nhập mặn gia tăng, sạt lở bờ biển, biến đổi khí hậu, dịch bệnh thủy sản và yêu cầu tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế (ASC, BAP) từ thị trường xuất khẩu. Việc triển khai Dự án SSVN tại Cà Mau mới có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao năng lực quản lý, đáp ứng tiêu chuẩn ESG, tăng khả năng cạnh tranh và phát triển sinh kế bền vững gắn với bảo vệ hệ sinh thái ven biển.
Trong bối cảnh trên, Dự án SSVN được triển khai nhằm giải quyết một số vấn đề trọng tâm đang tác động tiêu cực đến sự phát triển bền vững của ngành tôm Việt Nam, cụ thể:
1. Tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu và suy thoái môi trường: Giảm thiểu rủi ro từ xâm nhập mặn, nước biển dâng, sạt lở bờ biển, thay đổi chế độ thủy văn và dịch bệnh thủy sản; hỗ trợ áp dụng các mô hình sản xuất thích ứng, giảm phát thải và bảo vệ hệ sinh thái ven biển
2. Ô nhiễm nguồn nước và quản lý chất thải trong nuôi tôm: Nâng cao năng lực xử lý nước thải, quản lý chất thải rắn từ nuôi tôm; hạn chế sử dụng hóa chất và kháng sinh không kiểm soát; thúc đẩy áp dụng các quy trình nuôi thân thiện môi trường và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế
3. Hạn chế trong tuân thủ tiêu chuẩn ESG và chứng nhận quốc tế: Hỗ trợ các hộ nuôi, doanh nghiệp vừa và nhỏ đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường, xã hội và quản trị; thúc đẩy truy xuất nguồn gốc sản phẩm và tuân thủ các chứng nhận quốc tế (ASC, BAP,...) nhằm duy trì và mở rộng thị trường xuất khẩu
4. Khoảng trống về bình đẳng giới và trao quyền cho nông hộ nhỏ và phụ nữ chủ hộ: Tăng cường vai trò, tiếng nói và sự tham gia của các nông hộ nhỏ, đặc biệt là phụ nữ chủ hộ trong quản lý, lãnh đạo, sản xuất và chuỗi giá trị tôm; tạo điều kiện tiếp cận nguồn vốn, đào tạo kỹ thuật và thông tin thị trường một cách công bằng
5. Hạn chế trong kết nối các bên liên quan và tham mưu chính sách: Thiếu cơ chế phối hợp hiệu quả giữa cộng đồng, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cơ quan quản lý nhà nước; cần thiết lập diễn đàn đối thoại, cơ chế chia sẻ thông tin và tham mưu chính sách nhằm hoàn thiện khung pháp lý, định hướng phát triển ngành tôm theo hướng bền vững
III. Đối tượng tham gia và hưởng lợi
Đối tượng hưởng lợi trực tiếp:
1. 200 hộ nuôi tôm tại 5 xã thuộc phạm vi dự án trên địa bàn tỉnh Cà Mau - là nhóm sản xuất trực tiếp, cần được hỗ trợ nâng cao năng lực quản lý ao nuôi, áp dụng thực hành nuôi bền vững, đáp ứng các tiêu chuẩn ESG và giảm thiểu tác động môi trường
2. 35 doanh nghiệp vừa và nhỏ trong lĩnh vực nuôi trồng và chế biến tôm tại tỉnh Cà Mau - đóng vai trò quan trọng trong thu mua, chế biến và phân phối sản phẩm; cần được hỗ trợ kỹ thuật, tài chính và thông tin thị trường để đáp ứng các yêu cầu về chất lượng và truy xuất nguồn gốc
3. 500 hộ nuôi tôm tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long - mở rộng tác động của dự án ra phạm vi vùng, giúp chia sẻ mô hình, kinh nghiệm và tăng khả năng liên kết chuỗi giá trị bền vững
4. 300 doanh nghiệp chế biến và kinh doanh tôm trên toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long - là lực lượng chủ chốt trong xuất khẩu, cần cải thiện hệ thống quản lý chất lượng, điều kiện lao động và truy xuất nguồn gốc để duy trì và mở rộng thị trường quốc tế
5. 100 cán bộ quản lý thuộc các cơ quan nhà nước liên quan đến thủy sản, môi trường và phát triển thị trường - nhóm quyết định trong việc xây dựng, giám sát và thực thi chính sách; cần được nâng cao nhận thức và năng lực quản trị bền vững ngành tôm
6. 20 nhà hoạch định chính sách ở cấp vùng và quốc gia liên quan đến nuôi trồng thủy sản bền vững - có vai trò định hướng chiến lược, điều chỉnh khung pháp lý và ưu tiên đầu tư cho ngành tôm
7. 50.000 người tiêu dùng và 100 nhà bán lẻ trong nước và quốc tế - là lực lượng thúc đẩy nhu cầu tiêu thụ sản phẩm tôm đạt chuẩn ESG, từ đó tạo động lực cho chuỗi giá trị áp dụng sản xuất và chế biến bền vững
8. 60 phóng viên, nhà báo quan tâm đến việc làm bền vững, quyền lao động và phát triển cộng đồng - là kênh truyền thông quan trọng, góp phần lan tỏa thông tin, nâng cao nhận thức xã hội và tạo sự ủng hộ rộng rãi đối với các mục tiêu của dự án
Đối tượng hưởng lợi gián tiếp:
Khoảng 28.000 hộ nuôi tôm nhỏ lẻ, 1.000 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nuôi trồng và chế biến tôm của Việt Nam, cùng với khoảng 500.000 người tiêu dùng tại thị trường nội địa, Châu Âu, Trung Đông và Trung Quốc được hưởng lợi trực tiếp từ kết quả của dự án.
IV. Mục tiêu dự án
Góp phần thúc đẩy sự phối hợp hành động giữa các hộ nuôi tôm, cộng đồng, doanh nghiệp vừa và nhỏ và chính quyền địa phương trong việc áp dụng và giám sát các nguyên tắc về bảo vệ môi trường, trách nhiệm xã hội và quản trị minh bạch, bảo đảm phù hợp với các chuẩn mực quốc tế
V. Các can thiệp trong chuỗi hoạt động 2.1
1. Thông tin chung
- Mục tiêu: Dự án sẽ xây dựng một khung giám sát dựa vào cộng đồng cho các tiêu chuẩn của Hội đồng Quản lý Nuôi trồng Thủy sản (ASC) để kiểm chứng các tiến bộ về ESG, đẩy nhanh việc hướng đến các tiêu chuẩn ASC và thúc đẩy tính bền vững trong ngành tôm tại tỉnh Cà Mau và Đồng bằng sông Cửu Long
- Thời gian dự kiến: Tháng 10/2025 - tháng 3/2029
- Người thực hiện: Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau, Tổ hợp tác nuôi tôm (EcoG), Câu lạc bộ doanh nghiệp tôm xanh (GSEA) và các bên liên quan khác, với sự hỗ trợ của nhóm dự án ActionAid
2. Kết quả mong đợi
- Một khung giám sát dựa vào cộng đồng để kiểm chứng các tiến bộ về ESG, đẩy nhanh việc hướng đến các tiêu chuẩn ASC và thúc đẩy tính bền vững trong ngành tôm sẽ được xây dựng tại địa bàn dự án ở tỉnh Cà Mau và Đồng bằng sông Cửu Long, nhắm đến 100 hộ nuôi tôm quy mô nhỏ (quản lý tổng cộng khoảng 300ha ao tôm) và 30 doanh nghiệp vừa và nhỏ trong lĩnh vực nuôi trồng và chế biến tôm và bắt đầu hoạt động với đầy đủ các tính năng từ tháng 9/2026 (tháng thứ 12 của dự án SSVN)
- 2 báo cáo kiểm toán và 2 báo cáo truy xuất nguồn gốc (hoặc hồ sơ kỹ thuật số) được thực hiện cho mỗi hộ hoặc doanh nghiệp tham gia trong năm thứ 2 và thứ 3 của dự án (mỗi năm 1 báo cáo kiểm toán và 1 báo cáo truy xuất nguồn gốc)
- 120 đại diện hộ nuôi tôm và doanh nghiệp vừa và nhỏ và cán bộ địa phương được đào tạo về giám sát tuân thủ ASC
- Ít nhất 70% người được hỏi thấy các công cụ giám sát dựa vào cộng đồng hiệu quả, dễ tiếp cận và dễ sử dụng
- Khung giám sát cộng động sẽ cung cấp bằng chứng về số liệu và kinh nghiệm thực tiễn cũng như xây dựng nhóm nòng cốt (nông hộ và doanh nghiệp) trong viecj tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong ngành nuôi và chế biến tôm tại tỉnh Cà Mau và đồng bằng Sông Cửu Long, làm cơ sở cho việc xây dựng và triển khai hương ước cộng đồng nhằm thực hiện và theo dõi thực tế theo dõi các tiêu chuẩn ASC tại địa phương (hoạt động 2.2).
3. Vai trò và sự tham gia
Các hộ nuôi tôm, hợp tác xã (HTX) và doanh nghiệp tham gia, EcoG và GSEA, thanh niên và phụ nữ trong cộng đồng:
• Là người sử dụng chính các công cụ giám sát và thông tin
• Có trách nhiệm thu thập dữ liệu, đánh giá chéo và tự đánh giá việc tuân thủ ESG theo tiêu chuẩn ASC (bao gồm việc thực hiện các báo cáo kiểm toán và truy xuất nguồn gốc)
Cơ quan quản lý nhà nước (Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau, lãnh đạo xã, khuyến nông,...)
• Hỗ trợ việc triển khai và đảm bảo tính phù hợp với chính sách và kế hoạch nhà nước
• Sử dụng dữ liệu để lập kế hoạch, quản lý và kết nối nông dân và doanh nghiệp với các chương trình chứng nhận
Các tổ chức phi chính phủ và các nhóm cộng đồng:
• Tổ chức đào tạo, nâng cao năng lực và thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng, đặc biệt là các nhóm yếu thế
• Là cầu nối giữa nông dân và các tổ chức chứng nhận
Doanh nghiệp thu mua, xuất khẩu thủy sản (tôm) và các đơn vị kiểm định ASC:
• Sử dụng kết quả giám sát để xác minh việc tuân thủ ESG và truy xuất nguồn gốc
• Tăng cường tính minh bạch trong chuỗi cung ứng và đảm bảo sự phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế
4. Mô tả khung giám sát
- Được thiết kế với sự tham gia của các hộ nuôi tôm (bao gồm các hộ nghèo và cận nghèo), phụ nữ, thanh niên, và các tổ chức phi chính phủ và các nhóm cộng đồng
- Dễ sử dụng và tiếp cận với người dùng (bao gồm các nông hộ với hạn chế về kỹ thuật số) và trên các thiết bị di động (tương thích với nhiều loại màn hình, font chữ, và cho phép quyền truy cập ngoại tuyến)
- Sử dụng tiếng Việt nhưng cho phép mở rộng thành đa ngôn ngữ (tiếng Anh) trong tương lai
- Đồng thực hiện bởi EcoG và GSEA (chuỗi hoạt động 1.1), với sự tham gia của các ban ngành chức năng và tổ chức đoàn thể địa phương như khuyến nông, Hội Phụ nữ và Hội Nông dân
- Tích hợp các công cụ thiết thực, thân thiện với người dùng để giám sát việc tuân thủ các tiêu chuẩn ESG theo khuôn khổ ASC, bao gồm các bảng đánh giá sử dụng kỹ thuật số (digital checklist), phiếu cho điểm cộng đồng (community scorecard), và qui trình kiểm toán xã hội có sự tham gia (social audits),... (tham khảo Phụ lục 1)
- Sử dụng các công cụ thu thập dữ liệu nhạy cảm giới (bao gồm các chỉ số phân tách về giới) và cách tiếp cận khuyến khích sự tham gia từ các nhóm yếu thế
5. Phương pháp
Phương pháp kiểm toán xã hội có thể áp dụng trong giám sát ESG - ASC vì nó phù hợp với yêu cầu minh bạch - tham gia - trách nhiệm giải trình, phù hợp điều kiện hộ nuôi nhỏ lẻ ở Cà Mau, và tạo giá trị gia tăng về niềm tin, công bằng và tính bền vững. Cụ thể như sau:
• Phù hợp với tính chất của ESG - ASC:
o Tiêu chuẩn ASC đòi hỏi tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và sự tham gia của cộng đồng chứ không chỉ là tuân thủ kỹ thuật.
o ESG không chỉ đo lường hiệu quả môi trường mà còn bao gồm yếu tố xã hội (lao động, bình đẳng giới, sức khỏe) và quản trị (minh bạch, liên kết). Đây là các nội dung vốn được kiểm toán xã hội theo dõi rất tốt.
• Tăng cường vai trò cộng đồng và hộ nuôi nhỏ:
o Cà Mau có nhiều hộ nuôi nhỏ lẻ, khó tiếp cận hệ thống chứng nhận quốc tế do chi phí cao.
o Kiểm toán xã hội giúp trao quyền cho cộng đồng: chính người dân tham gia giám sát, đối thoại, từ đó nâng cao tính tuân thủ và giảm phụ thuộc vào kiểm tra bên ngoài.
o Phụ nữ, thanh niên, các nhóm yếu thế có cơ hội có tiếng nói trong quản lý sinh kế.
• Dễ làm, chi phí thấp, khả thi trong bối cảnh địa phương
o Cộng đồng có thể áp dụng công cụ bảng điểm cộng đồng (Community Score Card), phiếu khảo sát nhanh, quan sát trực quan và test nhanh nước thải - chi phí thấp, dễ áp dụng.
o Không cần phụ thuộc nhiều vào phòng thí nghiệm hay chuyên gia kỹ thuật, phù hợp với nguồn lực hạn chế của hộ nuôi, HTX và doanh nghiệp vừa và nhỏ.
• Thúc đẩy minh bạch và đối thoại đa bên
o Kiểm toán xã hội không chỉ "ghi nhận số liệu", mà còn tổ chức đối thoại công khai giữa hộ nuôi - HTX - doanh nghiệp vừa và nhỏ - chính quyền.
o Điều này giúp giải quyết mâu thuẫn, xây dựng cam kết chung và tăng cường niềm tin, nhất là trong vấn đề môi trường nước thải và bảo vệ rừng ngập mặn.
• Đóng góp vào tính bền vững và khả năng chứng nhận
o Kết quả kiểm toán xã hội là bằng chứng cộng đồng, có thể bổ sung cho hồ sơ chứng nhận ASC.
o Quá trình kiểm toán xã hội còn giúp cộng đồng nâng cao năng lực quản lý, giám sát nội bộ, từ đó duy trì chứng nhận lâu dài và cải thiện vị thế cạnh tranh của tôm Cà Mau trên thị trường quốc tế.